Newsletter

Mamy politykę miejską!

Piotr Arak, 21.05.2012
Przedstawione założenia polityki miejskiej rządu wprowadzają po raz pierwszy oficjalną definicję tej polityki

Przedstawione założenia polityki miejskiej rządu wprowadzają po raz pierwszy oficjalną definicję tej polityki

Dziś Ministerstwo Rozwoju Regionalnego zaprezentowało założenia polityki miejskiej. To ważne wydarzenie, jeżeli chodzi o programowanie rozwoju w wymiarze następnych 20 lat.

Polityka publiczna nakierowana na regiony, obszary lokalne, a w szczególności miasta nabiera szczególnego znaczenia ze względu na procesy rozwojowe i terytorialne równoważenie tego rozwoju. Obecnie to głównie w miastach mieszkamy, zdobywamy wykształcenie i pracujemy. Już dziś dotyczy to 70 proc. obywateli Unii Europejskiej. Jednak wymiar metropolitalny w Polsce to wciąż jeszcze proces wymagający intensywnego wsparcia i nowatorskich rozwiązań.

Przyjęcie przez Radę Ministrów w lipcu 2010 r. Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego oraz Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 w grudniu 2011 r. stworzyło podstawy prowadzenia przez państwo ukierunkowanej terytorialnie polityki rozwoju. Najważniejsze dokumenty strategiczne: Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju „Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności” oraz Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020 umiejscawiają wymiar terytorialny jako istotny element wszystkich polityk i działań publicznych o charakterze rozwojowym.

Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju w zakresie dwudziestu pięciu kluczowych decyzji, które należy podjąć w najbliższym okresie, wyróżnia także dotyczącą rozwoju sieci metropolitalnej: „Przyjąć do 2015 r. rozwiązania prawne i organizacyjne przyspieszające integrację sieci metropolitalnej i wzrost potencjału rozwojowego, kulturowego, kreatywnego i innowacyjnego metropolii, a także zwiększające spójność otaczającej je przestrzeni metropolitalnej i jej oddziaływanie regionalne dotyczące innowacji, komunikacji, podatków (większy udział miast z wpływów podatkowych), inwestycji, usług dla obywateli przy jednoczesnym minimalizowaniu szkodliwych oddziaływań na środowisko”.

Wspomniane strategiczne dokumenty rządowe określają różne aspekty działań polityki rozwoju wobec obszarów miejskich. Brak jest jednak kompleksowej wykładni tej polityki, tak jak ma to miejsce w przypadku obszarów wiejskich. Te ostatnie mają nawet własną, osobną strategię na tym samym poziomie, co strategia rozwoju regionalnego.

W związku z tym sformułowanie krajowej polityki miejskiej staje się niezbędnym elementem działań rządu, mających na celu zwiększenie skuteczności i efektywności działań ukierunkowanych terytorialnie. Punktem wyjścia do sformułowania krajowej polityki miejskiej będą cele i zasady określone w horyzontalnych strategiach rządowych, natomiast sama polityka określać będzie bardziej szczegółowo cele, zasady koordynacji oraz system realizacji różnych przedsięwzięć o charakterze rozwojowym oraz z zakresu gospodarki przestrzennej, realizowanych na obszarach miejskich.

Przedstawione założenia polityki miejskiej wprowadzają też, po raz pierwszy, oficjalną definicję tej polityki. „Krajowa polityka miejska jest celowym, ukierunkowanym terytorialnie działaniem państwa na rzecz zrównoważonego rozwoju miast i ich obszarów funkcjonalnych oraz wykorzystania potencjału miast w procesach rozwoju kraju. Jest programowana na poziomie krajowym i realizowana poprzez działania inwestycyjne różnych podmiotów publicznych i niepublicznych oraz poprzez tworzenie optymalnych prawno-finansowych warunków rozwoju miast”.

Główna innowacja polega na odejściu od tradycyjnego rozumienia podziału miasto – wieś. Podział ten należy traktować funkcjonalnie, a nie administracyjnie. Jest to znaczące odejście od narzuconego przez GUS podziału, który utrudnia działanie polityki publicznej.

Polityka miejska będzie miała też swój średniookresowy cel do 2020 roku.
„Strategicznym celem krajowej polityki miejskiej jest wzmocnienie zdolności miast do kreowania wzrostu gospodarczego i tworzenia wartościowych miejsc pracy oraz poprawa jakości życia ich mieszkańców”.

Istotne jest także podwyższanie zdolności do kreowania miejsc pracy i przez to udziału w PKB. Dokument dotyka także kwestii obszarów problemowych, tych które często są suburbiami lub dzielnicami, które przekształcają się w favele. Wspieranie zrównoważonego rozwoju ośrodków miejskich, w tym przeciwdziałanie zjawiskom suburbanizacji jest szczególnie istotne w przypadku tych miast, które już dziś zaczynają się nierównomiernie rozwijać. Tak jak to się dzieje w przypadku Bydgoszczy, gdzie ludność wybiera mieszkanie w gminach podmiejskich.

Podejście terytorialne w politykach krajowych wpisuje się w trend europejski. W Unii Europejskiej dąży się obecnie do uwzględniania wymiaru terytorialnego w poszczególnych politykach Wspólnoty, w tym kluczowej w wypadku Polski polityce spójności. Istotność wymiaru terytorialnego wynika z Traktatu Lizbońskiego, który wprowadził nowy cel UE jakim jest wspieranie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej przez wszystkie polityki unijne.

Wymiar terytorialny jest równorzędny z wymiarem gospodarczym i społecznym. Polityka spójności po 2013 r. będzie znacząco wzmocniona o wymiar miejski. Według propozycji Komisji Europejskiej na zintegrowane działania miejskie kraje członkowskie UE będą musiały przeznaczyć znaczną część alokacji Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, a także przygotować specjalne rozwiązania implementacyjne, włączające jednostki samorządu terytorialnego (JST). Kluczowe staje się, aby cele i instrumenty krajowej polityki miejskiej powstały odpowiednio wcześnie, aby efektywnie wydatkować środki i prowadzić świadomą politykę metropolitalną na poziomie krajowym.

Mówiąc o świadomej polityce trudno nie poruszyć najważniejszego tematu, czyli finansowania. O ile same założenia prezentują się korzystnie jako punkt otwierający dyskusję nad polityką rozwoju w tym wymiarze, o tyle kwestie finansowe – tak ważne w wypadku miast – są opisane bardzo lakonicznie.

Dokument przedstawiony przez MRR mówi o wielu propozycjach w zakresie finansowania rozwoju miast. Z jednej strony postulowane są zmiany w finansowaniu wszystkich JST, aby umożliwić im właściwe wykonywanie zadań ustawowych. Z drugiej, proponowane są zmiany funkcjonowania mechanizmów wyrównawczych między samorządami („Janosikowe”).

Dodatkowo pojawiają się propozycje zwiększenia udziału JST w podatkach (PIT i CIT), którego zwolennikiem nie jest Ministerstwo Finansów z wiadomych względów. Miejmy nadzieję, że dokument w ostatecznej wersji będzie przesądzał o wyborze najbardziej adekwatnej zmianie w finansowaniu rozwoju miast, także z ich rozliczania z efektów wydatkowania tych środków. Wydaje się, że zwiększenie udziału JST w podatkach jest rozwiązaniem najkorzystniejszym dla miast i najbardziej logicznym.

Należy się cieszyć, że wraz z przyjmowaniem dokumentów strategicznych pojawia się dokument w tak kluczowym aspekcie polityki rozwoju. Miasta są przyszłością, ale pytanie pozostaje: czy Polska będzie miała miasta przyszłości bez odpowiednich działań? I, przede wszystkim, bez adekwatnego finansowania?

*Piotr Arak – ekspert Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), w l. 2008-12 pracował w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji, m.in. jako doradca MaiC