Newsletter

Ulga dla podatników i rekompensata dla samorządów

Jan Grabiec, Aleksander Nelicki, 15.01.2016
Platforma Obywatelska złożyła w Sejmie projekt ustawy podnoszącej kwotę wolną od podatku do 8 tys. zł. Jednocześnie ta ustawa zapewni samorządom pełną rekompensatę zmniejszonych dochodów

Podniesienie kwoty wolnej wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest korzystne dla podatników. Jednakże według propozycji prezydenta Andrzeja Dudy ulgę tę w połowie mają sfinansować gminy, powiaty i województwa. Politycy powinni poszukiwać pieniędzy na realizację swoich obietnic wyborczych w budżecie państwa, a nie w budżetach lokalnych, które służą innym celom.

Fot. Skitterphoto/pixabay.com. CC0 Public Domain

Chcąc rozwiązać ten problem, 15 stycznia 2016 roku Klub Parlamentarny Platformy Obywatelskiej złożył w Sejmie projekt ustawy podnoszącej kwotę wolną od podatku do 8 tys. zł. Jednocześnie ustawa ta zapewni samorządom pełną rekompensatę zmniejszonych dochodów poprzez zwiększenie udziałów w PIT dla gmin, powiatów i województw.

Szczegóły projektu

Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego wprowadza dwie zmiany.

Po pierwsze podnosi kwotę zmniejszającą podatek z 556,02 do 1 440 zł (zwiększa kwotę wolną od podatku z 3 089 do 8 000 zł (1)) w 2017 r. i wprowadza zasadę jej korygowania w następnych latach według wskaźnika wzrostu cen towarów i usług.

Po drugie wprowadza rekompensatę dochodów, traconych wskutek tych zmian przez jednostki samorządu terytorialnego, poprzez zwiększenie udziałów JST we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych. Przy czym na 2017 r. wprowadza przejściowo udziały nieco niższe od ostatecznych.

Wypełnienie wyroku TK

Podniesienie kwoty zmniejszającej podatek jest konieczne w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 października 2015 r. (sygn. akt K 21/14). Wyrok uznaje za niekonstytucyjny przepis art. 27 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych w zakresie, w jakim brak jest w nim mechanizmu korygowania kwoty zmniejszającej podatek tak, aby gwarantowała ona co najmniej minimum egzystencji.

Trybunał za sprzeczne z normami i zasadami konstytucyjnymi uznał określenie wysokości podatku bez uwzględnienia zdolności podatkowej podatników, prowadzące do zwiększenia ubóstwa podatników o najniższych dochodach i pogłębienia ich uzależnienia od pomocy społecznej.

W systemie podatkowym rolę ochronną w stosunku do najniższych dochodów ma pełnić kwota zmniejszająca podatek. Jest ona jednak zdecydowanie zbyt niska. Minimum egzystencji zostało określone dla osoby samotnej na 544,09 zł miesięczne (2), a więc 6 529,08 zł rocznie, a tzw. kryterium dochodowe – czyli górny próg dochodowy uprawniający do świadczeń z pomocy społecznej – dla osoby samotnie gospodarującej na 634 zł miesięcznie (3), tj. 7 608 zł rocznie.

Trybunał Konstytucyjny dał ustawodawcy czas na wprowadzenie odpowiednich zmian do 30 listopada 2016 r. Uzasadnienie wyroku wskazuje, że termin został ustalony tak, aby nowelizacja została ogłoszona nie później niż miesiąc przed początkiem roku podatkowego, w którym będzie obowiązywała.

Projekt prezydencki

Poselski projekt jest także reakcją na przedstawienie przez Prezydenta RP projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (po pierwszym czytaniu, w Komisji Finansów Publicznych).

Projekt prezydencki podnosi do 1 440 zł kwotę zmniejszającą podatek od roku 2016, ale bez rekompensaty ubytku dochodów jednostek samorządu terytorialnego. Nastąpiłoby to w sytuacji, kiedy samorządy przygotowały budżety na podstawie otrzymanych z Ministerstwa Finansów informacji na temat planowanej dla każdej jednostki kwoty udziału we wpływach z PIT. Oznaczałoby to znaczące pogorszenie sytuacji finansowej i możliwości inwestycyjnych samorządu terytorialnego. Naruszałoby także konstytucyjne zasady zaufania do państwa i pewności prawa.

Skutki podwyższenia kwoty wolnej

Uzasadnienie projektu ustawy złożonego przez prezydenta Andrzeja Dudę szacuje obniżenie wpływów z podatku dochodowego w 2016 r. na 15,58 mld zł.

Projekt poselski zasadniczo przyjmuje kwotę z uzasadnienia projektu prezydenckiego, wprowadzając jedynie pewne korekty. Zakłada, że w warunkach 2016 r. obniżenie dochodów samorządu wyniosłoby 7,73 mld zł, przy łącznej kwocie planowanej na 40,2 mld zł (4), tj. o 19,2 proc. Oszacowano, że wprowadzenie zmian w 2017 r. przyniesie obniżenie łącznej sumy udziałów we wpływach z PIT o 18 proc. Zaproponowane w projekcie podwyższenie procentowych udziałów poszczególnych kategorii samorządów w pełni rekompensuje tak szacowane zmniejszenie łącznych wpływów z PIT (5).

Przez dwa pierwsze lata dochody poszczególnych jednostek z udziałów wpływach z PIT zmniejszą się o ten sam procent w stosunku do kwoty naliczonej według dotychczasowej skali podatkowej (6). Ubytek dochodów będzie tym bardziej dotkliwy, im większy procent ogółu dochodów danej jednostki stanowi udział we wpływach z PIT. Dotknie więc bardziej gminy i powiaty (nieco ponad 16 proc. ogółu dochodów) niż województwa (ponad 6 proc.). Najwięcej stracą miasta na prawach powiatu (prawie 24 proc. ogółu dochodów).

Sytuacja zmieni się od trzeciego roku obowiązywania nowego rozwiązania, kiedy wskaźniki wyznaczające udziały w PIT będą odpowiadały należnościom podatkowym z uwzględnieniem nowej kwoty zmniejszającej podatek. Zmniejszenie należności podatkowej o stałą kwotę (883,98 zł) obniża ją o większy procent przy niższych dochodach podatnika, a więc dla danego samorządu o tym większy procent, im niższa średnia należność podatkowa od jednego podatnika.

Rekompensata obniżenia dochodów spowodowanego podwyższeniem kwoty wolnej od podatku będzie miała istotne znacznie nie tylko dla samorządów o wysokich, ale i o niskich dochodach podatkowych, chociaż w ich przypadku brak rekompensaty byłby dotkliwie odczuwany z pewnym opóźnieniem.

(1) Z powodu zasady zaokrąglania należności podatkowych do pełnych złotych, w rzeczywistości z 3 091 do 8 002 zł.
(2) Kwotę minimum egzystencji ustala Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
(3) Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r.
(4) Według informacji „Planowane na 2016 r. roczne kwoty subwencji, wpłat i udziałów w PIT dla poszczególnych gmin, powiatów i województw” na stronie www.mf.gov.pl.
(5) W trakcie prac nad ustawą szacunki te powinny zostać zweryfikowane na podstawie szczegółowych danych Ministerstwa Finansów i – w razie konieczności – dostosowane proponowane wielkości udziałów we wpływach z PIT poszczególnych kategorii samorządów.
(6) Wysokość udziału danej jednostki w PIT w 2017 r. będzie ułamkiem całości bieżących wpływów z PIT w skali kraju w tymże roku; takim samym, jakim ułamkiem była w 2015 r. suma podatku należnego od mieszkańców tej jednostki w stosunku do sumy podatku należnego od wszystkich podatników w kraju.

*Jan Grabiec – w latach 2006–2015 starosta legionowski, w 2015 podsekretarz stanu w Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji, poseł na Sejm VIII kadencji z ramienia Platformy Obywatelskiej

*dr Aleksander Nelicki – ekspert ds. finansów komunalnych, był m.in. doradcą ministra-szefa URM, doradcą ministra spraw wewnętrznych i administracji, wicedyrektorem Programu Reformy Administracji Publicznej Instytutu Spraw Publicznych, wicedyrektorem biura Unii Metropolii Polskich