Newsletter

Ageizm – dyskryminacja ze względu na wiek

Zofia Szweda-Lewandowska, 21.11.2013
Pora zrozumieć, że starość jest fazą życia, której dożywa większość ludzi. Musimy walczyć z uprzedzeniami

Pora zrozumieć, że starość jest fazą życia, której dożywa większość ludzi. Musimy walczyć z uprzedzeniami, by aktywna i pomyślna była starość nie tylko dzisiejszych seniorów, lecz również nasza

W konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej zapisana jest gwarancja równego traktowania wszystkich obywateli niezależnie od ich statusu społeczno-ekonomicznego, płci, wieku itp.: „Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny”.

Jednak ani gwarancje konstytucyjne, ani rozwój społeczny i ekonomiczny nie wyeliminowały dyskryminacji z życia społecznego. Kobiety, osoby niepełnosprawne, mniejszości etniczne i seksualne, osoby starsze – wszyscy oni są narażeni na nierówne traktowanie na przykład podczas procesu rekrutacji, wizyty u lekarza czy korzystania z usług sektora finansowego.

Istnieje wiele definicji ageizmu. Najbardziej znaną w literaturze anglosaskiej jest ta zaproponowana przez Roberta Butlera w 1975 roku, zgodnie z którą ageizm to „zestaw przekonań, uprzedzeń i stereotypów mających swe podstawy w biologicznym zróżnicowaniu ludzi, które dotyczą kompetencji i potrzeb osób w zależności od ich chronologicznego wieku”.

Termin „ageizm” w języku polskim nie ma bezpośredniego tłumaczenia. Cześć badaczy próbowała wprowadzić do języka socjologicznego termin „wiekizm”, ale nie przyjął się on. W języku polskim adekwatnym określeniem ageizmu wydaje się termin  „dyskryminacja ze względu na wiek”.

Chociaż nierówne traktowanie ze względu na wiek może dotyczyć osób w każdym wieku, będę się tu posługiwała wąską deficjencją ageizmu. Odnosi się ona do nierównego traktowania, kierowania się uprzedzeniami i stereotypami oraz założeniem, że osoby starsze nie są zdolne do wykonywania określonych ról społecznych, takich jak np. rola pracownika. Głównym założeniem, na którym bazują stereotypy dotyczące osób starszych, jest przekonanie o złym stanie ich zdrowia, a tym samym o niesprawności i niesamodzielności, oraz postrzeganie osób starszych jako jednorodnej grupy społecznej.

W rzeczywistości zbiorowość osób starszych jest zróżnicowana nie tylko pod względem statusu rodzinnego, wysokości dochodów, zaangażowania w życie wspólnoty lokalnej, lecz także stanu zdrowia. Cechą najbardziej różnicującą seniorów jest sam wiek. Trudno przecież porównywać osobę 70-letnią i 90-letnią. Wyniki największego badania polskich seniorów przeprowadzonego w ostatnich latach (PolSenior) pokazują, że wśród osób w wieku 65-74 lata 98 proc. seniorów jest sprawnych, a wśród ludzi 85-letnich i starszych osoby niesamodzielne stanowią niespełna 13 proc.

Dyskryminacja ze względu na wiek może przyjąć formę indywidualną (uprzedzenia poszczególnych osób) lub instytucjonalną (nierówne traktowanie na poziomie instytucji zarówno publicznych, firm prywatnych, jak i rodziny).

Drugi podział mówi o dyskryminacji pozytywnej i negatywnej. Dyskryminacja pozytywna może się przejawiać np. w systemie zniżek przy korzystaniu z oferty instytucji kultury czy przez coraz częstsze ustanawianie przez samorządy terytorialne rad seniorów. Jednak częściej i bardziej dotkliwie odczuwana przez samych seniorów jest dyskryminacja negatywna. Najbardziej widoczna jest ona w czterech obszarach: rynku pracy, rynku konsumenckiego, ochrony zdrowia oraz partycypacji społecznej. Jej najczęstsze przejawy to: lekceważenie, agresja słowna, znęcanie się fizyczne i psychiczne, nadopiekuńczość, protekcjonalność, zaniedbanie, marginalizacja społeczna, odseparowanie, nadużycia finansowe, odmowa przyznania należnych świadczeń. Większość wymienionych zachowań w stosunku do osób starszych nie budzi wątpliwości co do tego, że wiążą się z gorszym traktowaniem. Jednak nadopiekuńczość jest często trudno dostrzegalna, gdyż granica pomiędzy chęcią pomagania a wyręczaniem seniora w wykonywaniu czynności, które może bez trudu i chce samodzielnie wykonywać, bywa trudna do zauważenia.

Gorsze traktowanie osób starszych wpływa na ich samopoczucie psychiczne i fizyczne, powodując często wycofywanie się z życia społecznego i rodzinnego. Obniża jakość życia i powoduje, że często seniorzy ulegają stereotypom i zaczynają w nie wierzyć. Często słyszy się seniorów mówiących o dolegliwościach zdrowotnych i wyjaśniających, że w pewnym wieku „to już tak jest, że zdrowie szwankuje”. Tymczasem wizyta u lekarza mogłaby szybko przynieść remedium na dolegliwości. Niejeden starszy człowiek zwykł powtarzać: „w moim wieku to już się komputera nie nauczę obsługiwać”, nie wiedząc lub nie przyjmując do wiadomości, że uczestnictwo w kursie nowych technologii na Uniwersytecie Trzeciego Wieku dałoby mu biegłość poruszania się w internecie czy możność nawiązania za pomocą komunikatora kontaktu np. z wnuczką pracującą w Londynie.

Przeciwdziałanie stereotypom, uprzedzeniom, gorszemu tratowaniu osób starszych wpływa nie tylko na poprawę sytuacji seniorów w społeczeństwie, lecz również sprzyja racjonalnemu gospodarowaniu ich potencjałem. Konieczne jest uświadomienie, szczególne młodszemu pokoleniu, że starość jest fazą życia, której dożywa większość ludzi, że ten okres może być także twórczy i radosny, a seniorzy mają często dużo energii, która może zostać spożytkowana np. na rzecz wspólnoty lokalnej i działań międzypokoleniowych. Pozytywnych przykładów przeczących stereotypowi schorowanego, biednego i biernego seniora jest wiele, od Uniwersytetów Trzeciego Wieku, angażujących seniorów do inicjatyw takich jak Latające Babcie (działania na rzecz integracji trzech pokoleń, dzieci osób w wieku 25-40 lat i osób w wieku 55 lat i więcej), przez projekty na podobieństwo Latarników, działających na rzecz popularyzacji technologii cyfrowych wśród osób po 50. roku życia.

Wraz ze zwiększaniem się liczby osób starszych działania antydyskryminacyjne powinny zostać zintensyfikowane, szczególnie w ochronie zdrowia i na rynku pracy. Dłuższa aktywność zawodowa będzie możliwa tylko wtedy, gdy profilaktyka zdrowia będzie skuteczna, a pracodawcy nie będą się kierowali uprzedzeniami przy naborze i szkoleniach pracowników. Skłonność starszych pracowników do kontynuowania zatrudnienia wynika z atmosfery w miejscu pracy, na którą znaczny wpływ ma nastawienie do starszego pracownika nie tylko pracodawcy, lecz również współpracowników.

Działania na rzecz walki z dyskryminacją ze względu na wiek powinny być prowadzone przy użyciu narzędzi miękkich, nastawionych na zmianę języka używanego w odniesieniu do osób starszych. Wpływa on bowiem na świadomość i postawy wobec seniorów. Przeciwdziałanie ageizmowi jest niezbędne, jeśli chcemy, by aktywna i pomyślna była starość nie tylko obecnych seniorów, lecz również nasza.

*Zofia Szweda-Lewandowska – doktor nauk ekonomicznych, socjolog, specjalistka w dziedzinie gerontologii, pracownik naukowy Zakładu Demografii i Gerontologii Społecznej Uniwersytetu Łódzkiego. Uczestniczka Oxford Ageing Spring School (warsztaty dotyczące procesu starzenia) organizowanej przez Uniwersytet w Oxfordzie.