Newsletter

Przyjaciel czy urzędnik?

Zofia Piczman, 21.11.2012
Wprowadzenie funkcji asystenta rodziny powoduje, że pomoc społeczna staje się bardziej efektywna

W Polsce wspieraniem rodzin, które mają trudności w wypełnianiu ról w sposób zapewniający jej prawidłowe funkcjonowanie, zajmuje się pomoc społeczna. Jej głównym celem, w świetle ustawy z 2004 roku, jest pomoc w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych osób i rodzin, które wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia nie są w stanie ich pokonać.

Dotychczas rodziny korzystające ze wsparcia liczyły przede wszystkim na pomoc finansową bądź rzeczową. Zarówno oni, jak i urzędnicy wychodzili z założenia, że to pieniądze (a właściwie ich brak) doprowadzają do trudnych sytuacji. Jednak w świetle badań Głównego Urzędu Statystycznego z 2010 roku okazuje się, że są w Polsce rejony, gdzie aż 80 proc. osób i rodzin korzystających z pomocy społecznej pobiera świadczenia nawet ponad 10 lat.

Oznacza to, że system pomocy społecznej, choć nastawiony na pomoc doraźną, stygmatyzuje ludzi, pozwala im uzależnić się od siebie. W Polsce żyje wiele rodzin, w których korzystanie z pomocy społecznej przechodzi z pokolenia na pokolenie. Jest to problem „dziedziczenia biedy”. Młode pokolenie powiela zachowanie dorosłych i czynniki z nim związane (chodzi tu o ubóstwo, nadużywanie alkoholu, niskie wykształcenie czy bierność zawodową). Dzieci dorastające w biedzie gorzej się uczą, częściej wagarują niż ich rówieśnicy z zamożniejszych rodzin.

Rodzice przekazują dzieciom negatywne wzorce (np. życie z zasiłków), co w połączeniu z brakiem odpowiedniej edukacji może skutkować trudnościami w zdobyciu dobrej pracy i zmiany wzorców przekazywanych kolejnemu pokoleniu.

Właśnie takim rodzinom trzeba pomagać najbardziej. Ale nie tylko poprzez zapewnienie im środków do życia (świadczenia rodzinne), ale także poprzez pomoc osób, które swoją wiedzą i zaangażowaniem nauczą, co robić, aby rodzina funkcjonowała prawidłowo. I to jest zadanie asystenta rodziny.

Funkcja asystenta rodziny została wprowadzona ustawą z dnia 9 czerwca 2011 roku o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Asystentem rodziny może zostać osoba, która posiada ukończone specjalistyczne studia wyższe (pedagogika, psychologia, socjologia, nauki o rodzinie lub praca socjalna) lub wykształcenie wyższe (ukończony każdy inny kierunek) i odpowiednie szkolenie z zakresu pracy z dziećmi oraz co najmniej roczny staż pracy z rodziną. Asystentem może też zostać osoba z wykształceniem średnim, ale musi mieć ukończone szkolenie z zakresu pracy z dziećmi i co najmniej 3-letni staż pracy z rodziną.

Głównym zadaniem asystenta jest niedopuszczenie do oddzielenia dziecka od rodziny, a jeśli dziecko już znajduje się w pieczy zastępczej (domu dziecka lub rodzinie zastępczej), pomoc w jak najszybszym powrocie dziecka do rodziny biologicznej. Ważnym zadaniem asystenta jest także pomoc rodzinie w wyjściu z trudnej sytuacji (może to być m.in. ubóstwo, bezrobocie, przemoc w rodzinie, trudność w przystosowaniu się po wyjściu z więzienia, uzależnienie, bezradność w prowadzeniu gospodarstwa domowego). Asystent rodziny staje się jej „aniołem stróżem”, który wspiera ją w codziennych sytuacjach: pomaga w rozwiązaniu problemów wychowawczych z dziećmi, motywuje członków rodzin do podnoszenia kwalifikacji zawodowych, wspiera w kontaktach z urzędnikami, pomaga szukać oraz utrzymywać pracę.

Aby otrzymać pomoc asystenta rodziny znajomy, sąsiad, pedagog szkolny, członek rodziny czy osoba znająca rodzinę dysfunkcyjną musi zgłosić ją do ośrodka pomocy społecznej. Do rodziny zostaje wysłany pracownik socjalny, który przeprowadza z nią wywiad środowiskowy. Jeśli uzna, że rodzinie przyda się pomoc, wnioskuje do dyrektora ośrodka pomocy społecznej o przydzielenie asystenta.

Ważna jest także opinia samej rodziny. Bez jej zgody asystent nie może rozpocząć swojej pracy. Dopiero po wyrażeniu zgody zarówno przez rodzinę, jak i przez dyrektora ośrodka pomocy społecznej, może on zacząć wykonywać swoje zadania. Asystenta zatrudnia jednak nie dyrektor, lecz wójt lub podmiot, który działa na zlecenie gminy w zakresie pracy z rodziną.

Asystent nie może być pracownikiem socjalnym w ośrodku pomocy społecznej w tej samej gminie. Spowodowane jest to tym, że ma on być „przyjacielem” rodziny, a pracownik socjalny jest urzędnikiem. Ważne jest, aby asystent mógł wykonywać swoje zadania niezależnie od pracowników socjalnych (dlatego nie musi wykonywać żadnych czynności administracyjnych). Asystent wykonuje swoją pracę w domu rodziny, którą wspiera, bądź w wybranym przez nią miejscu.

Warto także dodać, że nie jest to praca w normowanym systemie godzin. Rodzina może potrzebować jego pomocy o różnych porach dnia, dlatego asystent pracuje na podstawie umowy o zadaniowym czasie pracy lub umowy o świadczenie usług.

Bycie asystentem rodziny to niezwykle odpowiedzialna praca, jednak daje wiele satysfakcji, dlatego aby mógł on dobrze wykonywać swoje obowiązki nie może mieć pod swoją opieką więcej niż 20 rodzin.

Asystent rodziny, pomagając rozwiązywać problemy rodzinie dysfunkcyjnej, stosuje metodę małych kroków. To działanie o charakterze długofalowym. Taka stopniowa pomoc i zaangażowanie asystenta może prowadzić do całkowitego uniezależnienia się rodzin od świadczeń z pomocy społecznej. Potwierdza to projekt „Asystent rodziny” realizowany przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Częstochowie od 2009 roku, dzięki któremu ponad połowa spośród usamodzielnionych rodzin przestała korzystać ze świadczeń pomocy społecznej. Jest to nowa jakość w systemie pomocy społecznej.

Dzięki takim rozwiązaniom jak asystent rodziny, pomoc staje się bardziej efektywna. Taniej i skuteczniej jest zatrudnić asystenta, który pomoże rodzinie wyjść z trudnych sytuacji, będzie ją wspierał, niż wypłacać zasiłki przez kolejnych 10 lat licząc, że rodziny dzięki środkom finansowym same poradzą sobie w kryzysowych sytuacjach.

*Zofia Piczman – absolwentka polityki społecznej na Uniwersytecie Warszawskim. Uczestniczyła w I Szkole Myślenia Instytutu Obywatelskiego. Odbywa staż w Instytucie Obywatelskim